Hizmet Borçlanması Yapılan Tarihin Emekli Aylığına Etkisi

emeklilik soruSGK Başmüfettişi Erkan ÖZKAN’ın anısına…

I-GİRİŞ

Sigortalının isteği dışında, sigortalılık süresinin kesilmesi, sona ermesi veya askıya alınması halinde bu sürelerin primlerinin sonradan ödenerek sigortalılık hizmetinden saydırılması işlemi, hizmet borçlanması olarak tanımlanmaktadır[1]. Hizmet borçlanma müessesesi, sosyal güvenlik hukukunda pek rastlanan bir uygulama olmamakla birlikte ILO’nun 1933 tarihli 43 sayılı Sakatlık, Yaşlılık ve Ölüm Sigortaları Tavsiye Kararında hizmet borçlanmasına yer verilmiştir[2]. Hizmet borçlanmasıyla primi ödenmeden geçmiş sürelerin primlerinin, ilgili sigortalı tarafından daha sonra ödenmesi suretiyle hizmetten saydırılması işlemiyle emekli olma tarihi ve/veya emekli maaş miktarı değişebilmektedir.[3] Hizmet borçlanmasının emekli maaş miktarına etkisi olumlu olabildiği gibi borçlanma yapılan tarihin 5510 sayılı Kanunun yürürlük tarihi öncesi olması halinde olumsuz olabilmektedir[4].

Bu çalışmada; hizmet borçlanmasının (özellikle borçlanmanın yapıldığı tarihin/dönemin),  malullük, yaşlılık ve ölüm aylık miktarına olumlu veya olumsuz etkileri hakkında ayrıntılı bilgi verilecektir.

II- HİZMET BORÇLANMASININ SİGORTALILIK SÜRESİNE ETKİSİ

            Sigortalıların iradesiyle (aylıksız izin, doktora süresi v.b.) veya iradesi olmaksızın (askerlik, grev, lokavt v.b.) çalışma hayatının dışında kalarak prim ödemesinin kesintiye uğraması, oluşan kesinti nedeniyle sigortalının sosyal yardımdan mahrum kalmasına veya bu sosyal yardımı elde etmesinin gecikmesine neden olur[5]. Bu nedenle sosyal sigortalarda hizmet borçlanması müessesesine yer verilmesi kaçınılmaz olur.

            5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu[6], önceki sosyal sigorta Kanunları olan, 506, 1479, 2925 ve 2926  sayılı Kanunlarla mukayese edildiğinde çok sayıda hizmet borçlanması düzenlemesine yer vermiştir[7]. Sigortalıların borçlanabileceği süreler 5510 sayılı Kanunun 41, 46 ıncı ve geçici 4, 31, 36 ve 43 üncü maddelerin ile 3201 sayılı Kanunda düzenlenmiştir[8].

5510 sayılı Kanunun “Sigortalıların borçlanabileceği süreler” başlıklı 41 inci maddesi borçlanılabilecek süreleri 11 ana başlık altında düzenlemiş olsa da geneli itibariyle yapılan borçlanmaların önemli kısmını askerlik ve doğum borçlanması oluşturmaktadır. Zira bu iki borçlanma dışında kalan borçlanmalar özel olgulara bağlıdır. Örneğin; Hukuk Fakültesi bitiren ve avukatlık ruhsatı almak istediği için avukatlık stajı yapan borçlanma yapabilir, dolayısıyla avukatlık staj borçlanması geneli değil staj yapan küçük bir gurubu ilgilendirir. Oysa hemen hemen her erkek askerlik yapar, her kadın doğum yapar. Doğum borçlanması ise 1 Ekim 2008 tarihinden geçerli olmak üzere sigorta mevzuatımıza girdiği için bu çalışmamızda askerlik borçlanmasının emekli maaşına etkisi üzerinde duracağız.

5510 sayılı Kanunun 41 inci maddesine göre, Kanuna göre tespit edilen sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler için borçlandırılma halinde, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlandırılan gün sayısı kadar geriye götürülür (m.41/III).

Kanunun yürürlük tarihinden sonraki sürelere ait borçlanmalarda; borçlanılan prime esas gün sayısı borçlanılan ilgili aylara mal edilir. Seçilen prime esas kazanç, borcun ödendiği tarihteki prime esas asgarî kazanca oranlanarak, söz konusu oran ilgili ayın prime esas asgarî kazancı ile çarpılır. Bulunan tutar, ilgili ayın prime esas kazancı kabul edilir. Ancak hesaplanan prime esas kazanç hiçbir suretle o ayın prime esas azamî kazancını geçemez. (m.41/son)

Kanundaki düzenleme gereği, borçlanmaya esas tercih edilen günlük prime esas kazanç tutarı, borcun ödendiği tarihteki günlük prime esas kazanç alt sınırına bölündükten sonra bulunan oran borçlanılan dönemdeki prime esas kazanç alt sınırı ile çarpılarak borçlanmayla kazanılan prim matrahı tespit edilir. Borçlanılan dönemin prim matrahının tespiti, Borçlanılan Dönemin Prim Matrahı: Borçlanma Miktarının Tespiti İçin Seçilen Günlük Prime Esas Kazanç / Borcun Ödendiği Tarihteki Günlük Prime Esas Kazancın Alt Sınırı x Borçlanılan Dönemdeki Günlük Prime Esas Kazancın Alt Sınırı formülüne göre belirlenir[9].

Kanunun 41 inci maddesindeki düzenlemeye dikkat edilirse, ilk defa sigortalılık başlangıç tarihinden önceki bir sürenin borçlanılması halinde sigorta başlangıcı borçlanılan süre kadar geriye gitmekte, ödenen primler ise borçlanma olgusunun oluştuğu dönemlere gün olarak yansıtılmakta, seçilen prime esas kazanç, ilgili dönemdeki prime esas kazanç alt sınırı ile mukayese edilerek sigorta matrahı belirlenmektedir. Örneğin; ilk defa 1.5.1994 tarihinde sigortalı olan kişi 1.1.1991 ila 30.6.1992 tarihleri arasında askerlik yapmış ve askerlik süresini asgari prime esas kazanç üzerinden borçlanmış ise emekliliğe esas sigorta başlangıcı 1.11.1992 olmakta sigortalının 1.1.1991 ila 30.6.1992 tarihleri için 540 gün prim günü ve 11.765.010 eski TL[10] sigorta primine esas kazancı olmaktadır. Sonuç itibariyle, askerlik borçlanması sonrası sigortalı borçlanmaya esas olgunun ortaya çıktığı (askerliğin yapıldığı) dönemler için prim günü ve sigorta primine esas kazanca sahip olur.

III- HİZMET BORÇLANMASININ EMEKLİ MAAŞINA ETKİSİ

Malullük, yaşlılık ve ölüm aylıklarının hesaplanma yöntemi iki defa değişikliğe uğramış, bu değişikliklere bağlı olarak aylık miktarını belirleyen parametrelerden en önemlisi olan prim ödeme gün sayısının hangi dönemde geçtiği, maaş miktarı açısından önemli hale gelmiştir. Düşük prime esas kazanç üzerinden prim ödemesi bulunanlar ile özellikle ilk defa 1.1.2000 tarihinden önce prim ödemesi bulunanlar için alt sınır aylık uygulaması nedeniyle borçlanmanın 1.1.2000 tarihinden önceki sürelere mal edilmiş olması aylık miktarını çok ciddi oranda hatta bazı hallerde yarı yarıya etkileme işlevine sahiptir.

506 sayılı Kanunun 60 ıncı maddesi uyarınca sigortalılar, er olarak silah altında… geçen sürelerinin tamamını veya bir kısmını, yazılı talepte bulunmaları halinde, talep tarihindeki sigorta primine esas kazancın alt sınırı üzerinden hesaplanacak malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerini tebliğ tarihinden itibaren altı ay içinde ödemeleri şartıyla borçlanabilmekte ve borçlanılan sürenin karşılığı olan gün sayısı sigortalının prim ödeme gün sayısına katılmakta ve 506 sayılı Kanun’a göre tespit edilen sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler için borçlanması halinde, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülmekte idi.

SGK tarafından yayınlanan 3.1.2000 tarihli 12-101 Ek sayılı Genelge hükümlerine göre, 2000 yılı başından sonra geçen[11] fiili askerlik hizmeti için hesaplanan askerlik borçlanmasına ait prim günleri ile prime esas kazançlar, borçlanma için başvuruda bulunulan tarihteki takvim yılı kazancına eklenmektedir[12]. Örneğin; ilk defa 1.1.2001 tarihinde sigortalı olan ve 1.1.990 ila 30.6.1991 tarihleri arasındaki askerlik süresini 15.7.2008 tarihinde borçlanarak ödemiş olan sigortalının, emekliliğe esas olan ilk defa sigortalı olduğu tarih 1.7.1999 olacaktır. Ancak borçlanma karşılığı elde edilen prim gün sayısı (600) ve prime esas kazanç miktarı (10.530 TL[13]) 2008 yılında geçmiş gibi değerlendirilecektir. 

5510 sayılı Kanunun 41 inci maddesinde düzenlenen borçlanma hükümlerine göre, borçlanılan gün ve sigorta primine esas kazançların mal edileceği dönemler ile 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesinden önce 1.1.2000 ila 30.9.2008 tarihleri arasında yapılan askerlik borçlanmaları için borçlanılan gün ve sigorta primine esas kazançların mal edileceği dönemler arasında bir farklılık bulunmaktadır.  Bu fark ise emekli maaş miktarı açısından sigortalının lehinde veya aleyhinde olabilmektedir. Sigortalı askerlik borçlanmasını 1 Ekim 2008 tarihinden önce yapmış ise emekli maaş miktarı daha düşük/çok düşük olabilmekte, borçlanma 1 Ekim 2008 tarihinden itibaren yapılmış ise diğer bir ifade ile borçlanma 5510, m.41 kapsamında ise sigortalı daha yüksek emekli maaşı elde etmektedir.

5510 sayılı Kanunun Resmi Gazetede yayınlandığı 16.6.2006 tarihinden yürürlüğe girdiği 1.10.2008 tarihine kadar, sosyal güvenlik alanında, görsel medyaya açıklama yapan ya da yazılı basına açıklamada bulunan uzmanların (!)istisnasız olarak[14]  tamamı,  salt borçlanma miktarının artırıldığını dikkate alarak sigortalılara, borçlanmanın 1.10.2008 tarihinden önce yapılmasını tavsiye etmiş ve sonuç olarak borçlanmanın emekli maaşına etkisini yadsımıştır[15]. Oysa borçlanma yapılan dönem bazı sigortalıların emekli maaşlarını yarıya kadar düşürmüştür. Borçlanılan dönemin emekli maaşlarına etkisini somut iki örnek üzerinden anlatmak konuyu daha anlaşılır kılacaktır.

Örnek-1: Sigortalı ilk defa 1.10.2000 tarihinde sigortalı olmuş, 1975-1976 tarihleri için 20 ay askerlik süresini 15.7.2008 tarihinde borçlanmış, 31.1.2009 tarihine kadar borçlanma dahil 3600 gün prim ödemesinde bulunmuş ve 30.7.2014 tarihinde emeklilik müracaatında bulunmuştur. Eşi emekli değildir/sigortalı olarak çalışmamaktadır. Hesaplanan emekli maaşı;

 

 

 

 

 

1.08.2014 tarihi itibariyle hesaplanan Aylık :

420,00 TL

 

 

Gösterge

Ort. Yıllık Kazanç

7.844,40

Ort. Aylık Kazanç

967,80

ABO1

ABO2

%35

ABO3

%40[16]

 

 

Hizmet Kütüğü

Diğer Günler

Toplam

2000 Öncesi

 

2000-2008/10 Arası

3480

 

3480

2008/10 Sonrası

120

 

120

Toplam

3600

 

3600

 
 

      Sigortalı 1.10.2008 tarihinden önce askerlik borçlanması yaptığı için emekliliğe esas sigorta başlangıcı her ne kadar 1.2.1999 olsa da 600 günlük borçlanma gün sayısı 2008 yılı prim gün sayısına ve 12.774,00 TL, prime esas kazancı da 2008 yılı prime esas kazancına eklendiği için 2000 yılı öncesine ait prim günü oluşmayacak bu nedenle sigortalı 506 sayılı Kanunun geçici 89 uncu maddesinde düzenlenen alt sınır aylık hükümlerinden yararlanamayacak, sigortalıya bağlanan aylık vergi iade hariç 420 TL olacaktır. 

  Örnek-2: Örnek-1’deki sigortalının askerlik borçlanmasını 1.10.2008 tarihinden sonra yaptığını varsayalım. Sigortalı askerlik borçlanmasını 1.10.2008 tarihinden sonra yaptığı için 2000 yılı öncesine 600 prim günü kazanacak ve 506, geçici m.89 hükümlerinden yararlanacağı için emekli maaşı çok daha yüksek hesaplanacaktır. 5510, m.41 kapsamındaki borçlanma sonrası sigortalıya hesaplanan emekli maaşı;

 

 

 

 

1.08.2014 tarihi itibariyle hesaplanan Aylık :

932,81 TL

 

 

Gösterge

9475

Ort. Yıllık Kazanç

7.880,40

Ort. Aylık Kazanç

967,80

ABO1

%70[17]

ABO2

%35

ABO3

%40[18]

 

 

Hizmet Kütüğü

Diğer Günler

Toplam

2000 Öncesi

600

 

600

2000-2008/10 Arası

2880

 

2880

2008/10 Sonrası

120

 

120

Toplam

3600

 

3600

 
 

     

Sigortalı 1.10.2008 tarihinden önce askerlik borçlanması yaptığı için emekliliğe esas sigorta başlangıcı 1.2.1999 olarak değerlendirilmiş, ödenen 600 günlük borçlanma 1975 ve 1976 yıllara mal edilmiş ve bu nedenle 506 sayılı Kanunun geçici 89 uncu maddesinde düzenlenen alt sınır aylık hükümlerinden yararlanmış, sigortalıya bağlanan aylık vergi iade hariç 932,81 TL olarak hesaplanmıştır.

5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesiyle birlikte ödenecek olan askerlik borçlanma miktarı artış göstereceği için kamuoyunda sosyal sigorta duayeni olarak isim yapmış kişiler, sigortalıların daha az ödemeyle askerlik borçlanmasını yapmaları için borçlanmanın  1.10.2008 tarihinden önce yapılmasını sigortalılara önermiş, bir anlamda yönlendirilmiştir. Bu yönlendirme salt borçlanma miktarı dikkate alınarak yapıldığı ve borçlanılan dönemlerin emekli maaşına etkisi irdelenmediği için (5510, m.41 iyi tahlil edilmediği için) yönlendirme sonucu borçlanma yapanlar ciddi hak kayıpları yaşamıştır.

Esasında yeni yürürlüğe giren yasanın lehte olan hükümlerinin sigortalılar için geçerli sayılması ilkesi ve 5510, m.3/17 hükmü gereği 360 gün olarak değerlendiren süreyi ifade etmesi dikkate alınarak 1.1.2000 ila 30.9.2008 tarihleri arası için borçlanılan sürelere ait prim günleri ve prime esas kazançların borçlanmaya esas döneme mal edilmesi diğer bir ifade ile borçlanmanın 5510, m.41/son hükmüne teşmil edilmesi isabetli olacaktır.

V-SONUÇ

Birçok açıdan eleştirilen ancak eleştiriler bilimsellik dikkate alınmaksızın yapıldığı ve eleştirilerde ideolojik saplantılar baskın olduğu için 5510 sayılı Kanunun olumlu yönlerinin yeterince irdelenmediği anlaşılmaktadır. 5510 sayılı Kanunun borçlanmayı düzenleyen 41 inci maddesi hükmü emekli aylık miktarını yükseltme işlevine sahiptir. 5510 sayılı Kanun m.41’de düzenlenen borçlanma yöntemi, 506 sayılı Kanun m.60/F’de düzenlenen yöntemle mukayese edildiğinde, sigortalıların lehine olan olumlu bir düzenlemenin gerçekleşmiş olduğunu söyleyebiliriz.

5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihlerden önce yapılan (1.1.2000 ila 30.9.2008 tarihleri arasında yapılan) askerlik borçlanmalarının 5510, m.41’de benimsenen yöntem dikkate alınarak sigortalılık süresinden sayılması isabetli olacağı gibi hakkaniyete de uygun düşecektir.

Bu makale Yaklaşım Dergisi 2015/Ocak sayısında yayımlanmıştır.

YAZARLAR

Murat GÖKTAŞ-İstanbul Sosyal Güvenlik İl Müdürü

Murat ÖZDAMAR-İstanbul Sosyal Güvenlik İl Müdür Yardımcısı-Doktora Öğrencisi

 


[1] Yusuf Alper, Sosyal Sigortalar, Ekin Yayınevi, Güncellenmiş 5. Baskı, Bursa:2013, s.279.; Müjdat Şakar, Sosyal Sigortalar Uygulaması, Beta Yayınevi, Yenilenmiş 10.Baskı, İstanbul:2011, s.335.

[2] Can Tuncay/Ömer Ekmekçi, Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, Beta Yayınevi, 16.Baskı, İstanbul:2013, s.600.

[3] Müjdat Şakar, “Sosyal Sigortalarda Hizmet Borçlanması”, Marmara Ünv. İİBF Dergisi, Cilt:5, Sayı:1-2, s.686.

[5] Ali Nazım Sözer, Türk Sosyal Sigortalar Hukuku, Beta Yayınevi, İstanbul:2013, s.441.

[6] 16.06.2006 tarih ve 26200 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.

[7] Mustafa Kuruca/Murat Özdamar, Tüm Yönleriyle Emeklilik, Güncellenmiş 2.b.,Ankara: Yaklaşım Yayınları,2013.

[8] Ali Güzel/Ali Rıza Okur/Nurşen Caniklioğlu, Sosyal Güvenlik Hukuku, İstanbul: Beta Yayınevi, Yenilenmiş 14. Baskı, 2012, s.476

[9] 2011-48 ve 2013-11 sayılı SGK Genelgeleri.

[10] 1.1.1991-30.6.1991 arası PEK alt sınırı 13.800 TL, 1.7.1991-30.7.1991 arası PEK alt sınırı 15.667 TL, 1.8.1991- 30.6.1992 arası PEK alt sınırı 26.700 TL’dir. (13.800 x 150 + 15.667 x 30 + 26.700 x 330= 11.765.010 TL)

[11] 12-101 Ek sayılı Genelge 1.1.2000 ila 30.9.2008 tarihleri arasında yapılan askerlik borçlanmalarını kapsamaktadır.

[12] Hande Bahar Kerimoğlu, Sosyal Sigortalar Kanunu Açısından Maluliyet Sigortası, Ankara Ünv. SBE, (Yayınlanmamış Y.Lisans Tezi), 2004, s.117.

[13] 2008/7.ay için günlük prime esas kazanç alt sınırı 21,29 TL, 600 günlük borçlanmaya ait sigorta primine esas kazanç toplamı 600 x 21,29=12.774,00 TL’dir.

[14] Çok genç yaşta kaybettiğimiz SGK Müfettişi Erkan Özkan, borçlanmanın emekli maaşına olumsuz etkisini belirten tek kişi olmuştur.

[15] Bu konudaki tavsiyeler için gazete arşivlerine bakınız.

[16] 5510, m.55/III hükmü gereği % 40 alınmıştır.

[17] En düşük aylık en düşük gösterge olan 9475 göstergenin memur maaş katsayısı ile çarpımının % 70’inden az olamaz. Bu nedenle ABO1 %70 olarak alınmıştır. Emekli Aylık hesabı için bkz; Kuruca ve Özdamar, Tüm Yönleriyle Emeklilik, (6. Bölüm)

[18] 5510, m.55/III hükmü gereği % 40 alınmıştır. 

Bir önceki yazımız olan Cumhurbaşkanı'ndan esnafa müjde! başlıklı makalemizde erdoğan, esnaf ve sanatkarlar şurası ve haber hakkında bilgiler verilmektedir.

Yazar: Osman Özbolat

İş ve Sosyal Güvenlik Mevzuatınıza ilişkin her türlü sorularınızı İLETİŞİM bölümüne yazarak bize ulaştırabilirsiniz.

Bu yazıyı paylaş

  • facebook-share
  • tweet-it
  • friendfeed
  • plus-it

yorumlar